به مناسبت سالروز ولایت حضرت ثامن‌الأئمه (علیه‌السلام)، برشمردیم  تا با معرفی حضرت نجمه خاتون (سلام‌الله‌علیها)،مادر گرامی امام رضا علیه السلام  گامی در جهت ترویج فرهنگ مادرانِ امامان (علیهم السلام) برداشته باشیم.

حضرت نجمه سلام الله علیها

از جمله اسامی ایشان می‌توان به «نجمه» (ستاره درخشان)، «طاهره» (پاکیزه)، «خیزران المرسیه» (بانوی بلندبالا اهل مرسیه)، «شقراء» (بانوی سرخ و سفید)، «سکن» (آرامش‌بخش)، «صقر» (خورشید تابان) و «ام‌البنین» (مادر پسران) اشاره کرد. این القاب نه تنها ویژگی‌های ظاهری، بلکه باطنی و معنوی وی را نمایان می‌سازد.(زیست نامه مادر امام رضا،ناهید طیبی)

اسامی مختلفی برایشان ذکر شده است معروف‌ترین آن  نجمه است بعد از اینکه به امام موسی کاظم علیه السلام بخشیده شدند اسم تکتم توسط حضرت انتخاب شد بعد ایکه حضرت رضا علیه السلام متولد شد امام موسی کاظم ایشان را طاهره نامیدند .

براساس نقل‌ها، حضرت نجمه (سلام الله علیها) دارای اصالت یونانی و از ساکنان نوبه یا مرسیه بوده و توسط حمیده خاتون، مادر امام کاظم (علیه السلام)، خریداری و تربیت شده است. (زیست نامه مادر امام رضا،ناهید طیبی)

شیخ مفید به روایت علی بن میثم و او به پدرش استناد کرده و می نویسد:

لمّا اشتریتُ لِحَمِیدَه، امِّ موسی بن جعفر علیه السلام، اُمَّ الرضا علیه السلام، نَجمهَ علیها السلام، ذَکرتْ حَمیدهُ انّها رَأَتْ فِی المَنامِ رَسُولَ الله (ص) ، یَقُول لَها یَا حَمِیدَهُ، هِبِی نجمهَ لابنکِ موسی، فانّه سَیُولَدُ لَه مِنْها خَیرُ اَهلِ الاَرْض، فَوَهَبتُها له. (الاختصاص، شیخ مفید، ص1٩6.)

وقتی که کنیزی برای حمیده علیها السلام بردم که نجمه نام داشت، وی فرمود: در خواب، پیامبر (ص) را دیدم که به من می فرمود، ای حمیده، نجمه را به تزویج فرزندت موسی درآور که در اثر آن، بهترین اهل زمین از وی متولّد شود و من نیز چنین کردم.

این روایت می تواند مؤید این معنا باشد که نجمه علیها السلام، مدّتی را از حضور علمی و عملی حضرت حمیده علیها السلام، استفاده کرده است.( کتاب زنان اسوه نجمه مادر گرامی امام رضا، بهاء الدین قهرمانی نژاد، ص 15)

امام صادق علیه السلام حضرت حمیده (مادر امام موسی کاظم علیه السلام) را به گونه ای پرورش داده بودند که در دانش، پرهیزکاری و ایمان سرآمد زنان عصر خویش بوده؛  امام علیه السلام از او میخواهند  که عهده دار تدریس فقه و تعلیم احکام شرعی به مخدراتی که طالب کسب  این معارف هستند، باشند.  (رک: قرشی، حیاه الامام موسی بن جعفر علیهما السلام، ج ۱، ص 4۱)

حضرت نجمه (سلام الله علیها) تحت نظارت مستقیم حمیده خاتون، زنی فقیه و باتقوا، تربیت شد و پس از آن به خانه امام کاظم (علیه السلام) وارد شد. این تربیت ویژه، او را برای ایفای نقش مادری یک امام معصوم مهیا ساخت.

ازدواج به امر خداوند متعال 

شایان ذکر است که در ازدواج حضرت نجمه خاتون و قرار گرفتن وی در  مسیر منتهی به بیت امام علیه السلام،  همانند ازدواج دیگر مادران ائمه علیهم السلام حقایق و اسراری نهفته است. چنانکه از روایات بر می آید انتخاب و وصلت این بزرگواران به مدد الهامات غیبی و از طریق رویاهایی صادقه و به اذن و اراده  خداوند سبحان و وساطت آسمانیان صورت پذیرفته است. (زیست نامه مادر امام رضا،ناهید طیبی) در رابطه با مادر گرامی امام علی بن موسی  الرضا علیه السلام نیز ماجرا جز این نبوده است که این مهم را می توان در فرمایشی از  پدر بزرگوارشان امام موسی بن جعفر علیه السلام  مشاهده نمود که فرمودند. 

«و الله ما اشتريت هذه الجارية إلا بأمر الله ووحيه  »( طبری،دلائل الامامه، ص348؛ مسعودی، اثبات الوصية، ص171) به خدا قسم من این جاریه را خریداری نکردم مگر به امر و فرمان پروردگار متعال .

مقام و منزلت حضرت نجمه سلام الله علیها

مادر امام علیه السلام ، فضیلتی والاتر و بالاتر از دیگر همسران امام معصوم علیه السلام را دارا بوده، زیرا در غایت وضوح و روشنی است که از میان تمامی بانوانی که افتخار همسری امام علیه السلام را داشته اند، تنها یک تن از آن­ها واجد مقام مادری امام بعدی بوده؛ دیگرانی از ایشان حتی با وجود فضیلت های بی شمار از این موهبت الهی بی بهره بوده اند. در میان همسران ائمه علیهم السلام حتی کسانی را می توان نام برد که به دلیل خیانت به همسرانشان، سزاوار آتش و عذاب خداوندی گردیده­ اند.

جناب حمیده به فرزندش حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام گفت: پسرم، تکتم کنیزی است که بهتر از او کنیزی ندیده ام و شک ندارم که اگر نسلی از او به وجود آید، خداوند آن نسل را پاک و مطهر قرار می دهد. او را به تو بخشیدم با او به نیکی رفتار کن.( کتاب زنان اسوه نجمه مادر گرامی امام رضا، بهاء الدین قهرمانی نژاد، ص 16)

نجمه سلام الله علیها از نظر ادب عقل دیانت و احترام به مولا  خود جزو بهترین زنان زمان خود بود به گونه‌ای که از زمانی که کنیز حمیده  شد از روی احترام و ادب در مقابل ایشان نمی نشست.

حضرت نجمه علیها السلام  می فرمود:

لمّا حَمَلْتُ بابْنی الرِّضا لَمْ اَشْعر بِثِقل الحَمْل و کنتُ اَسْمَعُ فِی مَنَامِی تَسْبِیحَاً وَتَهْلِیلاً وَتَمْجِیداً مِن بَطْنی فیُفْزَعُنی ذلک ویَهُولُنی فاذا انْتَبهتُ لَمْ اَسْمَعْ شَیئَاً. (عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج1، ص24؛ الخرائج و الجرائح، قطب راوندی، ج1، ص 33٧.)

یعنی وقتی که به فرزندم رضا علیه السلام حامله شدم، از سنگینی و آثار حمل چیزی حسّ نمی کردم، امّا دائماً در خواب خویش، صدای تسبیح و تهلیل و تمجید را از شکم خویش می شنیدم، که باعث هول و هراس من می شد همین که بیدار می شدم، چیزی نمی شنیدم.

در روایت آمده است، به محض اینکه امام کاظم علیه السلام چشم مبارکش به امام رضا علیه السلام افتاد، به همسرش چنین تبریک گفت:

«هنیئاً لکِ یا نجمهُ کرامهُ ربّک» ؛ «گوارا باد بر تو ای نجمه کرامت خداوند» .

در دنباله این روایت از قول نجمه علیها السلام آمده است:

فَناوَلَتْهُ ایّاه فی خِرقهٍ بَیضاء.

نوزادم را در پارچه سفیدی پیچیده به دست مبارک پدرش دادم.

سپس در دنباله روایت می خوانیم:

فَاذَّن فی اُذُنِه الیُمنی و أقامَ فِی الیُسری و دَعَا

بِماءِ الفُراتِ فَحنّکَه بِه ثُمَّ رَدَّه اِلیَّ وقال: خُذِیه فانّه بقیَّهُ اللهِ عزَّوَجَلَّ فِی أَرْضِهِ

پس در گوش راست و چپ او اذان و اقامه گفت، و قدری آب فرات طلب نمود (که پیوندی بین نوزاد و جدّ غریبش حسین علیه السلام باشد) و کامش را با آب فرات برداشت و به من برگرداند و فرمود: آگاه باش که او حجت باهرۀ حق تعالی روی زمین خواهد بود.

امام کاظم علیه السلام در تولّد فرزندش فرموده:

بَیْنَا أنا نائمٌ اِذا أتانی جَدّی وَأبی عَلَیْهِمَا السَّلام وَمعَهُمَا شِقّهُ حَرِیرٍ فَنَشَراها فإذَا قَمیصٌ وفِیهِ صُورَهُ هَذِهِ الجَاریهِ، فَقَالا یا موسی لَیَکُونَّن لَکَ مِنْ هذِه الجاریهِ خَیرُ أَهلِ الأرْضِ بَعْدَک، ثُمَّ أَمَرانی إذا وَلَدتْه اَنْ اُسَمّیَه علیاً وقالا لی: إنَّ الله عَزَّوَجَلّ سَیُظْهِرُ بِِهِ العَدْلَ وَالرَّأفَهَ وَالرَّحْمَه طوبی لِمَنْ صَدّقَه وَوَیلٌ لِمَنْ عَادَاه وَجَحَده.

زمانی در رؤیا دیدم که جدّم امام باقر علیه السلام به همراه پدرم امام صادق علیه السلام نزد من آمده و همراهشان پارچه ای از حریری بود که چشم را خیره می کرد، وقتی آن حریر را گشودند، چهرۀ این کنیز [همسرم نجمه]را در آن دیدم و به من فرمودند: ای موسی، از این کنیز برای تو بهترین اهل زمین متولّد شود. سپس فرمودند که بعد از تولد نام او را علی بگذارم و به من فرمودند خداوند به برکت او، عدالت، رأفت، رحمت و مهربانی را آشکار خواهد نمود. پس خوش به حال کسی که او را تصدیق کرده و وای به حال آن که با او دشمنی و او را انکار کند.( کتاب زنان اسوه نجمه مادر گرامی امام رضا، بهاء الدین قهرمانی نژاد، ص21)

این است که ایشان به شدت اهل عبادت بودند وی در دوران شیر دادن از دایه‌ای کمک خواست تا از برنامه‌های عبادی‌اش باز نماند؛ نشانه‌ای از تعهد همزمان به مادری و عبودیت الهی.  

حضرت نجمه وقتی امام رضا بدنیا آمد  دنبال دایه برای امام رضا می‌گشتند  گفتند: مگر شیرت کم شده گفتند شیرم کم نشده من  یک عبادتی داشتم یک نوافلی داشتم که از وقتی این بچه بدنیا آمده نمی رسم می‌خوام کسی من را در عبادت یاری دهد.

یکی از فرزندان مهمّی که حضرت نجمه علیها السلام، علاوه بر امام رضا علیه السلام به دنیا آورد، دختری بود که فاطمه نام گرفته و بعدها به القابی مانند معصومه و کریمه اشتهار یافت. تاریخ ولادت فاطمه معصومه علیها السلام به نقلی سال183ه. ق یا 175ه. ق (1)است. ولی در روز ولادت وی تردیدی نیست و همه محدثین و مورخین، اوّل ذی القعده را، زادروز وی دانسته اند.(مطالعه کتاب زنان اسوه نجمه مادر گرامی امام رضا، خيزران مادر گرامی امام جواد عليهم السلام)

وی حدود چهار دهه زندگی کرد و برخلاف نظر مشهور که محل دفن او را مشربه ام ابراهیم می‌دانند، دلیلی مستند برای این ادعا وجود ندارد. مشربه‌ای که به نام ام ابراهیم شناخته می‌شود، متعلق به ماریه، مادر ابراهیم بن محمد (صلى‌الله‌عليه‌وآله) است و ارتباطی با مادر امام رضا علیه اسلام ندارد. اما بر اساس قرائن معنوی، می‌توان گفت که قبر او در بقیع و در کنار دیگر مادران ائمه (علیهم‌السلام) است، زیرا او در مدینه وفات یافته است.(رک: طیبی، زیست نامه مادر امام رضا علیه السلام، ص223)