در زمان امام باقر عليه السّلام سلطنت «بنى اميه» در اثر اختلافات داخلى و عيّاشى و تن‌پرورى و بى‌كفايتى رجال دولت رو به ضعف نهاده بود و روزبه‌روز آثار اين ضعف و سستى در پيكر آن ظاهر مى‌شد، از طرفى هم در اثر ظلم و ستم بنى اميه هر روز در گوشه و كنار بلاد اسلامى انقلاب و جنگهایى رخ مى‌داد و اين گرفتاري‌ها دستگاه خلافت را تا حدودى از تعرّض به اهل‌بيت عليهم السّلام بازمى‌داشت.از طرفى هم وقوع حادثۀ دلخراش كربلا مظلوميت اهل‌بيت، مسلمانان را مجذوب و علاقمند اهل‌بيت مى‌ساخت. اين عوامل سبب شده بود، مردم و به‌خصوص شيعيان، مانند سيل به‌سوى امام پنجم در مدينه سرازير شوند و لذا امكاناتى از نشر حقائق اسلامى و معارف اهل‌بيت براى آن حضرت فراهم آمد كه براى هيچ‌يك از پيشوايان گذشته اهل‌بيت فراهم نيامده بود.

دوران زندگی امام پنجم یک وضع و محاذات مناسبی برای نشر احکام دین و اسلام پیدا کرد که دولت اموی در اثر قیام حسین بن علی (علیه السلام) رو به ضعف و زوال رفت و ایرانیان که در فشار حکومت ظالمانه اموی به جرم دوستی اهل بیت بودند، بر خلاف آنها قیام کردند و بنی عباس را معاضدت نمودند تا سلطنت بنی امیه را نابود کنند.

در مورد امام باقر عليه الصلاة والسلام حرف‌های زیادی هست، منتها به دو نکته از زندگی آن حضرت  اشاره می شود. یکی عبارت است از مبارزه آن حضرت با تحریف در معارف اسلامی و احکام اسلامی؛ این چیزی بود که در دوران امام باقر از همیشه پیش از زمان آن حضرت، مشروح تر و مبسوط تر و گسترده تر انجام شد. یعنی چه مبارزه با تحریف؟ مقصود از مبارزه با تحریف این است که دین مقدس اسلام اساسا با معارف و احکامی که دارد و با آیات قرآن برای جامعه اسلامی یک خصوصیاتی را و شرایطی را مقرر کرده، بلکه برای دنیای انسانی و زندگی بشر که اگر مردمی آن معارف را بدانند و به آن پایبند باشند، ممکن نیست در جامعه ای که به نام اسلامی وجود دارد، بعضی چیزها را تحمل کنند. مثلا حکومت ستمگران را، یا حکومت فساق و فجار را، یا حکومت از دین بی خبرها را تحمل نمی کنند

تبعیض را و تقسیم غیرعادلانه ثروت در جامعه را قهرا تحمل نمی کنند و بسیاری از این فسادهایی که در جوامع اسلامی هست، این با احکام اسلامی و با نظام اسلامی سازگار نیست.

بعضی از سلاطین وزمامدارانی که به عنوان خلافت پیغمبر بر سر کار آمدند - مثل بنی امیه و مروانیها - اینها به هیچ وجه شایسته آن نبودند که بر جامعه اسلامی حکومت کنند و در دوران زمامداری خودشان انواع فسق و ظلم و فساد و تبعیض و جهل و خلاصه انحراف‌های گوناگون وجود داشت. اگر قرار بود احکام اسلامی و آیات قرآنی همان طوری که هست، برای مردم تبیین بشود، امکان ادامه حکومت و زمامداری و قبضه کردن قدرت برای اینها نبود؛ این بود که دست به تحریف می‌زدند. حالا تحریف را هم از چندین راه انجام می‌دادند. یکی اش این بود که بعضی از فقها و علما و محدثین و قراء و چهره‌های موجه و اینها را می‌فریفتند و در کنار خود نگاه می‌داشتند، به آنها پول می‌دادند یا آنها را می‌ترساندند. بعضی را با طمع، بعضی را با ترس وادار می‌کردند که همان چیزی را که مورد علاقه آنهاست در بین مردم ترویج کنند. لذا شما اگر به تاریخ یکی دو قرن اول اسلام نگاه کنید، یک منظره عجیبی می‌بینید؛ این قدر چهره معروف قدس و تقوی و علم، انسان می‌بینید که اینها در خدمت حکام و زمامداران جور بودند و یک احکام عجیب و غریبی را به نام اسلام اینها به خورد مردم دادند.

امام باقر علیه السلام می فرمایند:« إِيَّاكَ وَ اَلْكَسَلَ وَ اَلضَّجَرَ فَإِنَّهُمَا مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ » (تحف العقول عن آل الرسول علیهم السلام  ,  جلد۱  ,  صفحه۲۹۵) برای کسانی که در حرکت و در تلاش است دو  چیز کلید همه بدی هاست؛ اول کسالت یافتن،از یکنواختی کار کسل شدن و دوم احساس خستگی. اگر آن فرد یا جامعه ای که به یک حرکت بزرگ، یک تلاش دشوار مشغول است کسل بشود یا اظهار خستگی کند و به ستوه بیاید یقینا همه بدی ها و شرور به او متوجه خواهد شد زیرا یک انسان و یک جامعه فداکار به مجرد اینکه توقف پیدا کرد و حرکت خود را از دست داد، همه سختی ها و بلاها به او رو خواهد کرد کسل نشوید اظهار خستگی نکنید.(انسان 250ساله)

شهادت امام محمدباقر (علیه السلام)

منابع روایی و تاریخی علت وفات آن حضرت را مسمومیت دانسته اند، مسمومیتی که دستهای حکومت امویان در آن دخیل بوده است.

از برخی روایات استفاده میشود که مسمومیت امام باقر علیه السلام به وسیله زین آغشته به سم، صورت گرفته است به گونه ای که بدن آن گرامی از شدت تأثیر سم بسرعت متورم گردید و سبب شهادت آن حضرت شد.

در این که چه فرد یا افرادی در این ماجرای خائنانه دست داشته اند نقلهای روایی و تاریخی از اشخاص مختلفی نام برده اند.

بعضی از منابع شخص هشام بن عبدالملک را عامل شهادت آن حضرت دانسته اند.(سبائك الذهب ۷۴ دلائل الامامة :۹۴ مناقب آل ابی طالب ۲۱۰/۴؛ الفصول المهمة ٢٢٠: الانوار)

بخشی دیگر، ابراهيم‌بن وليد كه به دستور هشام‌بن عبدالملك، به حيله در غذايا نوشيدنى امام (ع) سمّ‌ ريخت و آن بزرگوار را به شهادت رساند. [2]